بندهای قانونی مسئولیت مهندسین ناظر در قبال پروژههای نظارتی خود
وقتی پروانه نظارت میگیرید، فقط یک پروژه قبول نکردهاید؛
مسئولیت مهندس ناظر را پذیرفتهاید؛ مسئولیتی که ریشه در
قانون شهرداریها، مقررات ملی ساختمان و آییننامههای ایمنی دارد و تا
سالها پس از اتمام پروژه میتواند همراه شما بماند.
اگر ندانید دقیقاً چه وظایفی دارید، چه گزارشهایی باید بدهید و در برابر
حوادث کارگاهی چطور عمل کنید، کوچکترین سهلانگاری میتواند به تخلف
انتظامی یا حتی مسئولیت کیفری منجر شود. در این مقاله، بندهای اصلی
قانونی را که مسئولیت مهندس ناظر را در قبال پروژههای نظارتی مشخص
میکنند، به زبان ساده و کاربردی مرور میکنیم و در نهایت یک نقشهراه
عملی برای مدیریت ریسک و انجام نظارت قابل دفاع ارائه میدهیم.
فهرست مطالب
- منابع قانونی مسئولیت مهندس ناظر کداماند؟
- تبصره ۷ ماده ۱۰۰؛ ستون اصلی مسئولیت ناظر
- مبحث دوم مقررات ملی ساختمان و تکلیف گزارشدهی
- ایمنی کارگاه و مبحث ۱۲؛ مسئولیت ناظر در حوادث
- آییننامه حفاظت کارگاههای ساختمانی؛ فرمول اقدام در خطر
- چرا استفاده از مجری ذیصلاح برای ناظر و کارفرما حیاتی است؟
- چکلیست خلاصه بندهای قانونی مسئولیت مهندس ناظر
- سؤالات متداول درباره مسئولیت مهندسین ناظر
- جمعبندی؛ ناظر آگاه، ناظر قابل دفاع
- گام بعدی شما برای تسلط بر مسئولیت نظارت
منابع قانونی مسئولیت مهندس ناظر کداماند؟
برای درک درست مسئولیت مهندس ناظر در قبال پروژههای نظارتی، باید
ابتدا بدانید قانون دقیقاً به چه اسنادی استناد میکند. مهمترین منابع عبارتاند از:
- تبصره ۷ ماده ۱۰۰ قانون شهرداریها
- مبحث دوم مقررات ملی ساختمان (بهویژه بندهای ۲-۵-۲ و ۲-۵-۳)
- مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان (ایمنی و حفاظت کار در اجرا)
- ماده ۷ آییننامه حفاظت کارگاههای ساختمانی
تمام این اسناد روی یک نکته مشترک تأکید دارند: ناظر فقط «امضاکننده نقشه»
نیست، بلکه مسئول انطباق عملیات اجرایی با پروانه، نقشههای مصوب،
محاسبات فنی و ضوابط ایمنی است و این مسئولیت باید با
گزارشنویسی مستمر و مستند همراه باشد.
تبصره ۷ ماده ۱۰۰؛ ستون اصلی مسئولیت ناظر
تبصره ۷ ماده ۱۰۰ قانون شهرداریها، شالوده قانونی
مسئولیت مهندس ناظر را مشخص میکند. بر اساس این تبصره:
مهندسان ناظر مکلفند نسبت به عملیات ساختمانی که به مسئولیت آنها ساخته
میشود، از لحاظ انطباق ساختمان با مشخصات مندرج در پروانه ساختمانی و
نقشههای مصوب و محاسبات فنی ضمیمه آن مستمراً نظارت کرده و در پایان کار
مطابقت ساختمان با پروانه و نقشهها و محاسبات فنی را گواهی کنند.
یعنی:
- نظارت باید مستمر باشد، نه مقطعی و سلیقهای.
- مرجع انطباق، پروانه، نقشههای مصوب و محاسبات فنی است، نه توافق شفاهی با کارفرما.
- در پایان کار، ناظر با امضای خود عملاً گواهی میدهد که اجرا با این مدارک منطبق است.
اگر بعداً مشخص شود که این گواهی خلاف واقع بوده یا تخلفات گزارش نشدهاند،
مسئولیت حقوقی و حتی کیفری متوجه ناظر خواهد بود؛ حتی اگر کارفرما یا مجری
اصلی متخلف باشند.
مبحث دوم مقررات ملی ساختمان و تکلیف گزارشدهی
بند ۲-۵-۲؛ تعریف رسمی نقش ناظر
در بند ۲-۵-۲ مبحث دوم مقررات ملی و ماده ۲۲ آییننامه اجرایی قانون نظام
مهندسی تأکید شده است که ناظران موظفاند بر عملیات اجرایی ساختمان از
نظر انطباق با پروانه، نقشههای مصوب و محاسبات فنی نظارت کنند و در پایان
کار، این انطباق را گواهی نمایند. این بند عملاً
تعریف رسمی مسئولیت مهندس ناظر است.
بند ۲-۵-۳؛ گزارش مرحلهای، نه فقط پایان کار
طبق بند ۲-۵-۳، ناظر باید پایان هر یک از مراحل اصلی کار را به مرجع صدور
پروانه (شهرداری) گزارش کند. این مراحل عبارتاند از:
- تخریب ساختمان
- گودبرداری
- فونداسیون
- اجرای اسکلتبندی و سقفها
- سفتکاری
- نازککاری
- اتمام عملیات ساختمانی (پایان کار)
هرگاه در طول این مراحل، ناظر با تخلفی روبهرو شود، موظف است
گزارش تخلف را به شهرداری و سازمان نظام مهندسی اعلام کند.
سکوت ناظر در برابر تخلف، بهمعنای تأیید آن تلقی شده و میتواند مبنای
محکومیت انتظامی و مدنی باشد.
ایمنی کارگاه و مبحث ۱۲؛ مسئولیت ناظر در حوادث
بسیاری از ناظران تصور میکنند مسئولیتشان فقط محدود به
«نقشه و پروانه» است، در حالیکه مبحث دوازدهم (ایمنی و حفاظت کار در
اجرا) بعد دیگری از مسئولیت مهندس ناظر را تعریف میکند.
بند ۱۲-۱-۵-۸؛ ناظر و الزام به گزارش تخلفات ایمنی
طبق این بند، مهندس ناظر موظف است اجرای مفاد مبحث دوازدهم را در کارگاه
کنترل کند. هرگاه موردی برخلاف این مبحث مشاهده شود، ناظر باید:
- بهصورت کتبی به سازنده (مجری) تذکر بدهد.
- همزمان، مراتب را به مرجع رسمی ساختمان (معمولاً شهرداری) گزارش کند.
بنابراین اگر در کارگاهی داربست ناایمن، نبود نردهی حفاظتی، یا
عدم استفاده از تجهیزات ایمنی مانند کلاه و کمربند مشاهده شود و ناظر گزارش
نکند، در صورت وقوع حادثه، مسئولیت مهندس ناظر بهطور مستقیم
در پرونده مطرح خواهد شد.
آییننامه حفاظت کارگاههای ساختمانی؛ فرمول اقدام در خطر
ماده ۷ آییننامه حفاظت کارگاههای ساختمانی، نحوهی رفتار ناظر در
شرایط پرخطر را روشن میکند. مطابق این ماده:
- هرگاه ناظر در نحوه اجرای عملیات ساختمانی ایراداتی ببیند که
احتمال وقوع حادثه دارد، باید فوراً و کتبی مراتب را به
کارفرما اعلام کند. - ناظر موظف است در همین گزارش، راهنماییها و دستورالعملهای لازم
برای رفع خطر را نیز بنویسد. - رونوشت گزارش باید به اداره کار و امور اجتماعی و مرجع صدور پروانه
ارسال شود.
در مقابل، کارفرما مکلف است کار را در بخشهای پرخطر متوقف کرده، کارگران
را از محل خطر دور کند و اقدامات لازم برای رفع خطر را انجام دهد. اگر
ناظر این روند را طی نکند، در صورت حادثه، یکی از متهمان اصلی پرونده خواهد بود.
چرا استفاده از مجری ذیصلاح برای ناظر و کارفرما حیاتی است؟
قانونگذار برای کاهش تعارضات و حوادث، نقش «مجری ذیصلاح» را پررنگ کرده
است. استفاده از مجری دارای پروانه، هم به نفع کارفرماست و هم به نفع
ناظر؛ چون مرز بین «طراحی، اجرا و نظارت» را شفاف میکند.
تکلیف کارفرما در واگذاری اجرا
بر اساس بندهای ۱۲-۱-۳-۱۰ و ۱۲-۱-۳-۱۳ مبحث دوازدهم:
- صاحبکار باید اجرای عملیات ساختمانی را طبق قرارداد کتبی به سازنده واگذار کند.
- در بند ۱۲-۸ مبحث دوم آمده است: «صاحبکار به هیچ وجه مجاز نمیباشد در امور اجرایی کارگاه دخالت نماید.»
سازنده (مجری) در بند ۱۲-۱-۳-۹ بهعنوان شخصی تعریف شده که
پروانه معتبر از وزارت راه و شهرسازی دارد و اجرای ساختمان باید توسط او
و بر اساس نقشههای مصوب انجام شود.
ارتباط این موضوع با مسئولیت مهندس ناظر
ماده ۳۴ قانون نظام مهندسی، تمام عوامل ساختوساز را مکلف به رعایت
مقررات ملی ساختمان میداند و غفلت از این نظامات دولتی را جرمانگاری
کرده است (تبصره ماده ۱۴۵ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲).
اگر کارفرما خود رأساً وارد اجرا شود، کارگاه را بدون مجری ذیصلاح
اداره کند و در این میان حادثهای رخ دهد، در جایگاه
مباشر حادثه قرار میگیرد؛ اما این موضوع مسئولیت ناظر را
کاملاً رفع نمیکند. ناظر همچنان باید تخلفات را گزارش دهد و در صورت
سکوت، در کنار کارفرما مسئول شناخته میشود.
چکلیست خلاصه بندهای قانونی مسئولیت مهندس ناظر
| منبع قانونی | موضوع اصلی | وظیفه ناظر |
|---|---|---|
| تبصره ۷ ماده ۱۰۰ شهرداری | انطباق ساختمان با پروانه، نقشه و محاسبات | نظارت مستمر و گواهی نهایی انطباق |
| مبحث دوم، بند ۲-۵-۲ | تعریف نقش ناظر در نظارت اجرایی | کنترل اجرای کار و گواهی پایان عملیات |
| مبحث دوم، بند ۲-۵-۳ | گزارشهای مرحلهای | ارسال گزارش در ۷ مرحله اصلی ساخت |
| مبحث دوازدهم، بند ۱۲-۱-۵-۸ | ایمنی و حفاظت کار در اجرا | تذکر کتبی به سازنده و گزارش تخلف |
| آییننامه حفاظت، ماده ۷ | رفتار در شرایط پرخطر | اعلام کتبی خطر، ارائه دستورالعمل و ارسال رونوشت به مراجع ذیربط |
سؤالات متداول درباره مسئولیت مهندسین ناظر
۱. اگر کارفرما بدون مجری ذیصلاح شروع به ساخت کند، مسئولیت مهندس ناظر چیست؟
کارفرما در این حالت مستقیماً در جایگاه مجری و مباشر حادثه قرار میگیرد؛
اما ناظر موظف است عدم حضور مجری ذیصلاح و سایر تخلفات را بهصورت کتبی به
شهرداری و سازمان نظام مهندسی گزارش کند. سکوت ناظر میتواند بهمعنای
تأیید وضعیت تلقی شود و مسئولیت مشترک ایجاد کند.
۲. اگر شهرداری تخلفی را کشف کند که ناظر قبلاً گزارش نکرده است، چه میشود؟
در این حالت، علاوه بر رسیدگی به تخلف ساختمانی، رفتار ناظر نیز در شورای
انتظامی نظام مهندسی بررسی میشود. عدم گزارش بهموقع میتواند منجر به
تذکر، تعلیق یا محرومیت از اشتغال شود؛ زیرا با تکلیف قانونی
گزارش تخلف مغایرت دارد.
۳. مسئولیت مهندس ناظر فقط تا صدور پایان کار است؟
خیر. پایان کار، پایان رسمی قرارداد نظارت است، اما در صورت اثبات
رابطه سببیت بین رفتار ناظر (مثل گواهی خلاف واقع یا عدم گزارش
تخلف خطرناک) و خسارت، امکان طرح دعوا علیه ناظر حتی پس از صدور پایان کار
نیز وجود دارد.
۴. در صورت وقوع حادثه کارگاهی، اولین اقدام درست از سمت ناظر چیست؟
ناظر باید فوراً از وضعیت کارگاه مطلع شود، مستندات (عکس، فیلم، گزارش)
تهیه کند، گزارش حادثه و سابقهی تذکرات قبلی خود را به شهرداری، سازمان
نظام مهندسی و در صورت لزوم اداره کار ارائه دهد. اگر قبلاً هشدار و
دستورالعمل کتبی صادر شده باشد، این مستندات بزرگترین سپر دفاعی ناظر
محسوب میشود.
۵. آیا ناظر میتواند برای کاهش مسئولیت، از امضای برگههای مرحلهای خودداری کند؟
خیر؛ عدم امضا یا رها کردن پروژه بدون طی فرآیند قانونی، خود نوعی تخلف است.
ناظر باید یا طبق ضوابط، گزارش مرحلهای و تخلفات را ثبت کند، یا در صورت
وجود دلایل موجه، از مسیر قانونی تعویض ناظر و خاتمه قرارداد اقدام نماید.
جمعبندی؛ ناظر آگاه، ناظر قابل دفاع
بندهای قانونی مسئولیت مهندسین ناظر در قبال پروژههای نظارتی
به ما میگویند ناظر فقط شاهد عملیات ساختمانی نیست؛ بلکه حلقهی اصلی
ارتباط بین نقشه، قانون و اجراست. تبصره ۷ ماده ۱۰۰، مبحث دوم، مبحث
دوازدهم و آییننامه حفاظت، همگی از ناظری حرف میزنند که:
- بهصورت مستمر و مستند نظارت میکند،
- تخلفات را بهموقع گزارش میدهد،
- در حوادث، مستندات و تذکرات کتبی دارد،
- بهجای دخالت در اجرا، روی انطباق با نقشه و ضوابط تمرکز میکند.
اگر این چهار اصل را رعایت کنید، حتی در پروندههای دشوار، امکان دفاع
حقوقی برای شما وجود دارد و بهجای «متهم ردیف اول»، بهعنوان ناظر حرفهای
و مسئول دیده میشوید.
گام بعدی شما برای تسلط بر مسئولیت نظارت
اگر میخواهید در پروژههای بعدی با خیال راحتتری امضا کنید، لازم است
علاوه بر آشنایی با بندهای قانونی، روی مهارت گزارشنویسی،
مدیریت ریسک کارگاهی و شناخت فرآیندهای تعویض یا خاتمه نظارت مسلط
شوید.
پیشنهاد میکنم همین حالا:
- یک بار دیگر قراردادهای نظارت فعلیتان را مرور کنید.
- برای هر پروژه، وضعیت گزارشهای مرحلهای و تذکرات ایمنی را بررسی کنید.
- در یک دوره تخصصی یا پکیج آموزشی مرتبط با مسئولیت مهندس ناظر و گزارشنویسی حرفهای شرکت کنید و چارچوب کاری خود را استاندارد نمایید.
ناظر آگاه، ناظری است که قبل از هر امضا، میداند دقیقاً زیر چه تعهدی را امضا میکند.
