چرا شناخت حوادث ساختمانی برای مهندس ناظر حیاتی است؟

وقتی صحبت از حوادث ساختمانی در پروژه های نظارتی مهندسین ناظر می‌شود، بحث فقط ایمنی کارگر نیست.
هر حادثه می‌تواند سه پیامد همزمان داشته باشد:

• پیامد انسانی: آسیب یا فوت کارگران، عابران یا ساکنان املاک مجاور.
• پیامد مالی: خسارت به پروژه، تجهیزات، ساختمان‌های همسایه یا توقف طولانی کارگاه.
• پیامد حقوقی و انتظامی: ورود پرونده به مراجع قضایی و شورای انتظامی، به‌خصوص اگر کوتاهی در تذکر یا گزارش ثابت شود.

نقش ناظر دقیقاً اینجاست: تشخیص پیش‌دستانه‌ی خطر، ثبت مستند، و جلوگیری از تبدیل یک “ایراد ساده” به “حادثه بزرگ”.
ناظر قرار نیست خودش کار اجرایی انجام دهد؛ اما موظف است خطر را ببیند، هشدار بدهد و اگر رفع نشد، گزارش کند.

ریشه‌های اصلی حوادث ساختمانی در کارگاه‌ها

به‌طور کلی، بیشتر حوادث ساختمانی از دو ریشه اصلی می‌آیند:

۱) بی‌توجهی به ایمنی کارگاه

رعایت نکردن الزامات ایمنی مثل حصار کارگاه، تجهیزات حفاظت فردی، داربست استاندارد،
یا نبود نرده‌های موقت، مستقیم خطر سقوط، برخورد اجسام و برق‌گرفتگی را بالا می‌برد.

۲) اجرای مغایر با نقشه و پروانه

وقتی اجرا از نقشه‌های مصوب فاصله می‌گیرد (مثلاً حذف درز انقطاع، تغییر جانمایی سازه‌ای،
افزایش طبقه یا دستکاری در راه‌پله)، ساختمان عملاً وارد حالت پرخطر می‌شود. این مغایرت‌ها حتی اگر همان لحظه حادثه نسازند،
در بهره‌برداری می‌توانند خسارت جبران‌ناپذیر ایجاد کنند.

نکته مهم این است که این دو ریشه معمولاً به هم وصل‌اند: اجرای غلط یعنی ناایمنی، و ناایمنی یعنی زمینه حادثه.

تخلفات حادثه‌ساز ساختمانی

در ادامه، پرتکرارترین تخلفات حادثه‌ساز که منجر به حوادث ساختمانی در پروژه های نظارتی مهندسین ناظر می‌شوند را
همراه با توضیح کوتاه می‌بینید. این موارد، همان چیزهایی است که ناظر باید در بازدیدها به‌صورت جدی دنبال کند.

• عدم اجرای صحیح سازه‌های حفاظتی نگهبان و بی‌توجهی به وضعیت املاک مجاور:
  گودبرداری بدون سازه نگهبان مناسب یا بدون پایش ترک‌ها، اولین عامل ریزش گود و خسارت به همسایه‌هاست.
• عدم پوشش مناسب چاله آسانسور و حفاظت پرتگاه‌ها:
  چاله آسانسور، نورگیر و بالکن بدون محافظ، ریسک سقوط کارگر و افراد ثالث را چند برابر می‌کند.
• نبود حصار ایمنی اطراف کارگاه و وجود مسیر ورود غیرمجاز:
  ورود کودک، عابر یا افراد متفرقه به کارگاه یکی از تلخ‌ترین علل حوادث است. حصار باید ممتد و استاندارد باشد.
• بی‌توجهی به محل چاه‌های قدیمی و پر نکردن اصولی آن‌ها:
  چاه‌های رها شده یا پرشده با نخاله، ریسک فروریزش ناگهانی و سقوط را بالا می‌برد.
• بی‌توجهی به تکیه ساختمان‌های مجاور و ایستایی ذاتی آن‌ها:
  در تخریب، گودبرداری یا برداشت دیوار مشترک، اگر پشتیبانی همسایه دیده نشود، ریزش ثانویه رخ می‌دهد.
• بی‌تفاوتی نسبت به نوع خاک و گزارش مکانیک خاک:
  خاک سست یا آب‌دار بدون تمهیدات، احتمال لغزش، نشست و ریزش گود را بالا می‌برد.
• عدم استفاده کارگران از تجهیزات حفاظت فردی:
  نبود کلاه، کفش، عینک، دستکش یا کمربند ایمنی، آسیب‌ها را شدید و غیرقابل جبران می‌کند.
• عدم رعایت مبحث ۱۲ و آیین‌نامه حفاظتی کارگاه‌ها:
  بسیاری از خطرها دقیقاً در این دو سند پوشش داده شده‌اند؛ ناظر باید اجرای آن‌ها را مطالبه کند.
• عدم اخذ بیمه مسئولیت کارفرما در قبال کارگران و اشخاص ثالث:
  نبود بیمه، ریسک حقوقی مالک و ناظر را بعد از حادثه تشدید می‌کند.
• بهم‌ریختگی کارگاه و رها شدن کابل‌ها و مشتقات نفتی:
  لغزش، آتش‌سوزی و برق‌گرفتگی اغلب از همین آشفتگی شروع می‌شود.
• نبود حفاظ مناسب در راه‌پله‌های موقت و ضعف استحکام پله‌ها:
  سقوط از پله‌های آجری/گچی موقت یکی از حوادث پرتکرار کارگاهی است.
• جانمایی نامناسب مخزن آب و دسترسی آسان به دریچه:
  دریچه‌های باز یا قابل دسترس، هم خطر سقوط ایجاد می‌کنند و هم خطر آلودگی.
• عدم توجه به ایستایی دیوارهای مشترک در تخریب و گودبرداری:
  دیوار مشترک اگر مهار نشود، در تخریب وا می‌رود و حادثه می‌سازد.
• عدم اجرای دودکش اصولی در ساختمان‌های دارای بخاری گازسوز:
  خطر مرگ خاموش در بهره‌برداری، از همین خطای اجرایی شروع می‌شود.
• برداشت سپر خاکی محافظ همسایه توسط سازنده:
  برداشتن سپر خاکی یعنی باز کردن درِ حادثه.
• اجرای نادرست دریچه تهویه در واحدها (خصوصاً کنار پکیج/آبگرمکن):
  نبود تهویه مناسب، ریسک گازگرفتگی و CO را بالا می‌برد.
• وجود دودکش همسایه در درز انقطاع:
  قبل از دیوارچینی باید امن‌سازی و انتقال استاندارد انجام شود؛ در غیر این صورت هم خطر حریق داریم هم خطر گازگرفتگی.
• استفاده از نردبان‌های غیرایمن و نبود سیستم گرمایش استاندارد اتاق کارگران:
  سقوط از نردبان و آتش‌سوزی اتاق کارگری دو حادثه رایج‌اند.
• اجرای ناقص سیستم ارتینگ و کلید RCD:
  نبود ارت یا RCD یعنی برق‌گرفتگی‌های شدید.
• نصب غیراستاندارد حصار فلزی پیرامون کارگاه:
  باید حداقل ۱۹۰ سانتی‌متر ارتفاع داشته باشد و از ورق فلزی مقاوم تشکیل شود.
• انبار مصالح و نخاله در معابر عمومی بدون مجوز و جانمایی امن:
  هم خطر برای عابر ایجاد می‌کند و هم می‌تواند موجب توقیف کارگاه شود.
• نبود تابلوها و علائم هشداردهنده روز و شب:
  نبود علائم یعنی احتمال تصادف، سقوط و ورود افراد ثالث بیشتر می‌شود.

چک‌لیست بازدید ایمنی برای مهندس ناظر

برای اینکه بازدیدهای شما منظم و قابل دفاع باشد، چک‌لیست کوتاه زیر را در هر بازدید مرور کنید:

فرآیند برخورد حرفه‌ای با تخلف و گزارش‌نویسی

در مواجهه با تخلف حادثه‌ساز، ناظر باید این مسیر را طی کند:

گام ۱: تذکر شفاهی مستند

تذکر شفاهی باید دقیق، روشن و قابل ثبت در گزارش باشد. یعنی مشخص کنید تخلف چیست و چه خطر مستقیمی ایجاد می‌کند.

گام ۲: اخطار کتبی با دستورالعمل اصلاح

صرف نوشتن «تذکر داده شد» کافی نیست. باید دقیق بنویسید چه چیزی اصلاح شود، چطور اصلاح شود و تا چه زمانی.

گام ۳: ارسال گزارش تخلف به مرجع صدور پروانه

اگر تخلف رفع نشد یا ریسک جانی داشت، گزارش رسمی به شهرداری و رونوشت به سازمان نظام مهندسی ارسال می‌شود.
این همان جایی است که مسئولیت شما را پوشش می‌دهد.

مثال نوشتاری: «در بازدید مورخ ….، پرتگاه نورگیر طبقه سوم فاقد حفاظ ایمن مشاهده شد که خطر سقوط کارگر را در بر دارد.
دستور داده می‌شود ظرف ۲۴ ساعت نسبت به نصب نرده موقت فلزی با ارتفاع حداقل ۱۱۰ سانتی‌متر اقدام گردد؛ در غیر این صورت کارگاه واجد شرایط توقف مشروط خواهد بود.»

چند مثال واقعی از حوادث و درس‌های آن

مثال ۱: سقوط از چاله آسانسور

در یک پروژه مسکونی، چاله آسانسور فقط با یک تکه چوب پوشانده شده بود. کارگر هنگام حمل مصالح روی پوشش رفت
و سقوط کرد. درس این حادثه ساده است: «پوشش غیرمهندسی = حادثه قطعی».

مثال ۲: ورود کودک به کارگاه بدون حصار

در کارگاهی که حصار کامل نداشت، کودک همسایه وارد شد و دچار سقوط از پله موقت شد.
اگر حصار استاندارد و علائم هشدار نصب بود، این حادثه هرگز رخ نمی‌داد.

مثال ۳: ریزش گود به علت بی‌توجهی به خاک

سازنده بدون توجه به گزارش خاک، گودبرداری را عمیق‌تر کرد. ترک‌های همسایه نادیده گرفته شد و نهایتاً ریزش رخ داد.
ناظر باید کوچک‌ترین نشانه‌های خاک سست یا ترک را جدی بگیرد و تخلف را همان لحظه گزارش کند.

سؤالات متداول

۱) مهم‌ترین دلیل حوادث ساختمانی در کارگاه‌ها چیست؟

ترکیب دو عامل: بی‌توجهی به ایمنی کارگاه و اجرای مغایر با نقشه‌ها و پروانه.
این دو عامل بیشترین سهم را در حوادث دارند.

۲) آیا تذکر شفاهی برای پوشش مسئولیت ناظر کافی است؟

خیر. تذکر شفاهی فقط شروع کار است. هر تخلف حادثه‌ساز باید با اخطار کتبی و در صورت لزوم گزارش رسمی همراه شود.

۳) اگر مالک یا سازنده اصلاح نکند، ناظر چه باید بکند؟

باید گزارش تخلف را فوری به مرجع صدور پروانه و نظام مهندسی ارسال کند. ادامه سکوت، به‌عنوان ترک فعل تلقی می‌شود.

۴) آیا ناظر مسئول مستقیم حادثه است؟

ناظر مسئول اجرای کار نیست، اما اگر خطر را دیده و گزارش نکرده باشد یا در زمان موثر اقدام نکرده باشد،
می‌تواند مسئول شناخته شود.

۵) کدام بازدیدها برای پیشگیری از حادثه حیاتی‌ترند؟

بازدیدهای تخریب، گودبرداری، فونداسیون، اسکلت و نازک‌کاری/نما چون در این مراحل خطر سقوط، ریزش و برق‌گرفتگی بیشتر است.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

حوادث ساختمانی در پروژه های نظارتی مهندسین ناظر از جایی شروع می‌شود که خطرهای کوچک جدی گرفته نشوند.
ناظر حرفه‌ای کسی است که در هر بازدید، ریسک‌ها را می‌بیند، مستند می‌کند، دستور اصلاح می‌دهد و اگر اصلاح نشد،
بدون تعارف گزارش رسمی می‌فرستد.

لیست تخلفات حادثه‌ساز این مقاله را به‌عنوان چک‌لیست ذهنی نگه دارید. همین دقت‌های ساده می‌تواند جان انسان‌ها را نجات دهد،
پروژه را از توقف نجات دهد و مهم‌تر از همه، مسئولیت حرفه‌ای شما را کامل پوشش بدهد.

دعوت به تماشای آموزش

اگر می‌خواهید در پروژه‌های نظارتی خود با اطمینان، دقیق و بدون ریسک حقوقی کار کنید،
پیشنهاد می‌کنم قبل از هر پروژه، این مقاله را دوباره مرور کنید و چک‌لیست بازدید ایمنی را
به روال ثابت کارتان تبدیل کنید.

مشاهده آموزش‌های کاربردی نظارت و ایمنی کارگاهی